Maydonoz: ŞİFALI BİTKİLER

Maydonoz, düz ya da kıvırcık yapraklarıyla dünyanın en çok kullanılan bitkilerindendir. Birçok Orta Doğu, Avrupa ve Amerika yemeğinin vazgeçilmez içeriğidir. Aynı zamanda neredeyse her lokanta yemeğinde bulunur ve bu nedenle dikkati çekmez. Eski Yunan’da maydonoza çok daha fazla saygı duyulurdu. Maydonozu ölümle ve nisyanla ilişkilendirirler; ölüme dair bir kutsallığı olduğunu düşünürlerdi. Yüzyıllar boyunca birçok batıl inanca konu edildi. Düşmanınızın ismini söylerken maydonoz dalı koparırsanız onun sonunu getirmiş olurdunuz. Maydonozu başka yere dikmek, birine vermek ya da aşıkken koparmak peşinden felaketi getirirdi.

Maydonoz Tarihi

Maydonoz mutfaklarda ilk Romalılar tarafından kullanıldı ve ekimi kuzeye ve doğuya doğru yavaşça yayıldı. Orta Çağ’da maydonoz salata malzemesinden tıbbi bitkiliğe terfi etti. Günümüzde hala idrar yolu enfeksiyonu gibi sağlık sorunları için kullanılır.



Orta Çağ Avrupası’nda maydonoz manastır bahçelerinin vazgeçilmez bitkilerindendi. Ciğer ve böbrekle ilgili hastalıklar için yaygın olarak kullanılırdı. Aynı zamanda idrar yolu enfeksiyonu, gut, karamsarlık ve ödeme iyi gelirdi. Bu bitki regl sorunlarını giderme ve emziren annelerin süt akışını arttırma amacıyla da kullanıldı. Ezilmiş maydonoz yapraklarından yapılan lapa, burkulma, berelenme, şişme ve böcek ısırığı için birebirdi. Maydonoz tohumlarının sıcak suda demlenmesiyle yapılan çay, hazımsızlık, mide gazı ve şişmeden muzdarip olan hastalara verilirdi.

Modern bitkisel tedavide diüretik özelliği nedeniyle önemsenir. Aynı zamanda böbrek taşı tedavisi için, hazımsızlık için, regl döngüsünü normalize etmek için, kas ağrılarını ve sertliğini arttıran atıkları temizleyerek romatizmal durumları hafifletmek için kullanılır. Maydonoz yaprağı preparatları tahriş olmuş deri ve gözlere de iyi gelir.

Birçok Amerikalının çeşni olarak kullanıldığı maydonoz iki yıllık bir bitkidir. Genelde 30 cm kadar boylanır; ikinci yıl tohum sapları 60 cm’ye kadar çıkar. Yapraklar 3 ana segmente ayrılır. Ardından keskin dişli segmentlerle beraber loblarına ayrılır. Kıvırcık yapraklı maydonozda yapraklar bariz bir biçimde kıvırcıktır. Kenarları tamamen dalgalıdır. İtalyan maydonozunda yapraklar düzdür. Çiçekleri yeşilden kremsi sarıya çalar ve 8 ila 20 sıralı bir şemsiyeye benzer.

Bitki cinsinin tek bir türü daha, Petroselinum segetum, Batı ve Kuzey Avrupa’ya özgüdür ancak bitki olarak kullanılmaz. Düz yapraklı İtalyan maydonozu P. crispum var. neapolitanum olarak adlandırılmıştır. Kıvırcık maydonoz crispum çeşidinden gelir. Geniş köklü bir tür olan Hamburg maydonozu tuberosum çeşidinden gelir. İtalyan maydonozu ve kıvırcık yapraklı maydonoz gibi Hamburg maydonozu da hem yenilebilir hem de şifa veren kökleri için ekilir. Amerikan bahçeciliğinde kıvırcık yapraklı maydonozun sayısız kültür çeşidi bulunur.



Yetişme Alışkanlıkları

Maydonoz eski zamanlardan beri ekilen yaygın bitkilerdendir; ekimle yayılmış ve Avrupa’nın tamamında yerlileşmiştir. Her ne kadar gerçek kökeni bilinmese de İsveçli botanikçi Carolus Linnaeus bu bitkinin Sardinya’da bulunduğunu belirtmiştir. 1551 yılında İngiltere’de bulunmuştur ancak daha öncesinde de kullanıldığı bilinilmektedir. Maydonozun yaprakları, kökleri ve tohumları şifa amacıyla kullanılır. Cins isminde yer alan ‘num’ Yunanca’da ‘kaya’ anlamına gelen ‘petros’ kelimesinden türemiştir ve ‘selinum’, ‘kaya kerevizi’ anlamına gelir. Daha önceleri maydonoz kerevizle aynı cinse dahil edilirdi.

Ekim ve Hasat

Yaygın maydonozu ekmek ve tohum yoluyla yetiştirmek kolaydır. Bahçıvanların en azından bu bitki açısından kafaları rahattır. Maydonoz tohumu ilkbahar başlarında ekilebilir. Serin iklimlere toleransı vardır. Tohumunun yaklaşık 30 cm derine ekilmesi birçok bahçıvanın başarısız olunacağını düşünmesine yol açar. Ancak genelde 4 ila 6 hafta içinde çoğalma gerçekleşmiş olur. Eğer sabretmek istemiyorsanız tohumları 3 gün boyunca sıcak suya da yatırabilirsiniz. Maydonoz ıslak olmayan, kısmen nemli, iyi drene edilmiş ve pH düzeyi hafif asidik balçık toprağı sever. Maydonoz genelde yerel pazarlara taze bitki olarak tedarik edilir ya da Meksika’daki ve Kaliforniya’daki ürün piyasaları için yetiştirilir. Maydonoz tohumu yetiştiriciliği, Doğu Avrupa’da küçük ölçekte yapılır.

Tedavi Amaçlı Kullanımı

  • Böbrek taşı
  • Diüretik
  • İdrar yolu enfeksiyonu
  • Yüksek tansiyonu

Tadı hafif olan bu bitki, kişi böbrek taşı yüzünden kıvrandığında başvurulacak bitkidir. Maydonozun tıbbi etkileri sayesinde acı birkaç farklı şekilde dindirilir. Maydonoz bitkisinin bütün kısımları -yaprakları, kökleri ve tohumları- diüretik etkisi olan ve böylece böbreklere kan akışını arttırarak idrar yolu enfeksiyonunu azaltan aromatik bir yağ içerir. Ancak Almanya’da bulunan ve bitkilerin yararlarını ve etkinliklerini değerlendiren E Komisyonu maydonozun yalnızca kök kısmının diüretik olarak kullanımını onaylamıştır. Diürez (idrar artışı) ve muhtemelen idrar yolunun iç kısmının kurcalanmasıyla böbrek taşlarını hareket ettirmek kolaylaşabilir. Maydonozun diüretik, dolaşımsal ve anti-inflamatuar özellikleri sistit gibi idrar yolu enfeksiyonlarında etkili olabilmesini sağlar. Teorik olarak maydonozun diüretik özelliği tansiyonunu düşürmeye de yardımcı olabilir.

Kullanım Şekli

GIDA: Maydonoz öncelikle bir gıda maddesidir. Birçok kültürde yer alan, taze ya da kurutulmuş olarak tüketilen bir bitkidir. Birçok tıbbi etkisi gıda alımı yoluyla gerçekleşiyor olabilir ancak yine de tıbbi durumlarda daha yüksek dozda alımı tavsiye edilir. Örneğin idrar yolu rahatsızlıklarında günde 6  gr maydonoz yaprağı ya da kökü yemek gerekir.



TENTÜR: Genel olarak maydonozun alkol bazlı ekstreleri ya da tentürleri günde 3 defa 1-2 ml alınır.

KAPSÜL: Günde 3 defaya kadar 450-900 mg maydonoz yaprağı.

ÇAY: 2-3 yemek kaşığı maydonoz yaprağının üzerine 1 bardak kaynar su ekleyin. 5 dakika bekleyip süzün ve günde 3 defa için. Eğer isterseniz çayı tatlandırabilirsiniz.

Not: Maydonozun farklı çeşitleri farklı aktif bileşenlere sahiptir. Bitkinin kullanılan kısmı -yaprak, kök ya da tohum- optimal kullanım dozunu da etkiler.

UYARILAR

Maydonoz hem adet akışını hem de rahmi canlandırabilir. Bu nedenle kullanımı hamile kadınlar için uygun değildir. Güneş ışığıyla beraber deriyi tahriş edebilir ve kızarıklığa neden olabilir; özellikle de açık tenli kişilerde. Maydonozun böbrekler üzerine olan etkileri böbrek hastaları tarafından dikkatli kullanılmasını gerektirir. Ani bir tansiyon düşmesine yol açmamak için tansiyon ilaçlarıyla beraber alımına da dikkat etmek gerekir.

TEZGAH ÜSTÜ: Mango Maydonoz İçeceği

Bir blendırda taze ve doğranmış yarım mangoyu yarım bardak taze ve yıkanmış kıvırcık maydonozla ya da düz İtalyan maydonozuyla karıştırın. Üzerine 2 bardak soğuk su ekleyin. Karışım bulamaç haline gelene kadar karıştırın. Daha farklı ya da tatlı içecekler için mangonun yanı sıra yarım muz da ekleyebilirsiniz. İstenilen kıvamı elde etmek için yarım bardak daha su ekleyebilirsiniz.

AFİYET OLSUN…



Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir